Phát biểu của Bà Pratibha Mehta, Điều phối viên Thường trú Liên hợp quốc và Đại diện Thường trú UNDP Việt Nam tại Hội nghị cấp cao về Đối ngoại Đa phương trong Thế kỷ 21 – Khuyến nghị cho Việt Nam

12 thg 8 2014

Ngày: 12 tháng 8 2014
Sự kiện: Hội nghị cấp cao về Đối ngoại Đa phương trong Thế kỷ 21 – Khuyến nghị cho Việt Nam
Địa điểm: Khách sạn Sheraton, Hà Nội.

Kính thưa Ngài Nguyễn Tấn Dũng, Uỷ viên Bộ Chính trị, Thủ tướng nước Cộng hoà Xã hội Chủ nghĩa Việt Nam;
Kính thưa Ngài Phạm Bình Minh, Uỷ viên Ban Chấp hành Trung ương Đảng;
Kính thưa Ngài Vũ Khoan, nguyên Phó Thủ tướng Việt Nam;
Kính thưa Ngài Nguyễn Văn Nên, Bộ trưởng, Chủ nhiệm Văn phòng Chính phủ;
Kính thưa Ngài Trương Đình Tuyển, nguyên Bộ trưởng Thương mại;
Thưa các vị đại biểu đáng kính từ các Bộ, tỉnh;
Thưa các bạn và đồng nghiệp:

Cho phép tôi bắt đầu bằng việc chúc mừng chính phủ vì đã tổ chức kịp thời hội nghị này khi Việt Nam bắt tay vào xây dựng chiến lược toàn diện về hội nhập quốc tế và khát khao đóng vai trò lớn hơn trong hợp tác khu vực và toàn cầu. UNDP vô cùng vui mừng được là một phần trong sự kiện quan trọng này và tôi rất vinh dự được chia sẻ vài suy nghĩ về chủ đề hợp tác đa phương trong bối cảnh chương trình nghị sự Phát triển Bền vững sau 2015.

Trong thời gian cho phép, tôi xin nói về một số thách thức phát triển chủ yếu mà thế giới toàn cầu hoá đang đối mặt, và vai trò của hợp tác đa phương trong việc giải quyết những mối lo ngại toàn cầu vì lợi ích chung của các quốc gia. Tôi sẽ nhắc đến kinh nghiệm từ các Mục tiêu Thiên niên kỷ và những cân nhắc hiện nay của Liên hợp quốc về chương trình nghị sự phát triển toàn cầu sau 2015 cùng các khuôn khổ toàn cầu mà quốc tế đã nhất trí.

Chúng ta đang chứng kiến những chuyển dịch cơ bản trên toàn cầu dẫn đến việc xác định lại các những tiếp cận truyền thống trong các vấn đề phát triển và vai trò của các Quốc gia trong việc giải quyết những vấn đề đó. Những thách thức đang nổi lên như bất bình đẳng, biến đổi khí hậu, suy thoái môi trường, bệnh tật và an ninh năng lượng đang vượt qua biên giới của các Quốc gia và đòi hỏi phải hợp tác hơn bao giờ hết.

Lần đầu tiên trong lịch sử gần đây, chúng ta đang chứng kiến sự nổi lên của các cường quốc mới từ phương Nam. Các nền kinh tế đang nổi này đang chèo lái tăng trưởng kinh tế toàn cầu và thay đổi xã hội, một hiện tượng thường được nhắc đến là “sự trỗi dậy của phương Nam”. Theo Báo cáo Phát triển Con người của UNDP năm 2013, Việt Nam nằm trong số 40 nước trên thế giới góp phần tạo nên hiện tượng này.

Đồng thời, chúng ta chứng kiến thay đổi trong phân phối quyền lực giữa Nhà nước, thị trường và công dân. Trong nhiều vấn đề toàn cầu, chúng ta không thể hiểu và giải quyết các thách thức một cách riêng rẽ bằng hành động liên chính phủ mà cần phải có cách tiếp cận đa bên.

Những xu hướng đó mang lại cả cơ hội lẫn thách thức cho một thế giới ngày càng kết nối đan xen. Những thách thức như quản lý biến đổi khí hậu, sử dụng hàng hoá công toàn cầu, điều tiết thương mại, tài chính và di cư gây ra những hệ quả xuyên biên giới quan trọng, đòi hỏi cần có sự phối hợp đa phương to lớn cũng như sự hợp tác của nhiều bên liên quan.

Bất bình đẳng lan rộng cũng là một quan ngại toàn cầu nữa. Bất chấp thu nhập bình quân gia tăng, không mấy quốc gia có thể tránh được sự gia tăng về bất bình đẳng – trở thành mối đe doạ thật sự với sự phát triển của con người và tiến bộ của các quốc gia. Bất bình đẳng về thu nhập, tài sản như đất đai, hay bất bình đẳng trong tiếp cận với các dịch vụ công như giáo dục, y tế, tín dụng và bảo trợ xã hội xuất hiện không chỉ ở nội tại các quốc gia mà còn ở quy mô vùng.

Báo cáo mới của UNDP “Nhân loại chia cắt – Đối đầu với Bất bình đẳng ở các nước đang phát triển” lưu ý rằng thời đại chúng ta đang chứng kiến nghịch lý trong một thế giới thừa thãi, nghèo đói cùng cực kinh niên và bất bình đẳng. Tăng trưởng kinh tế và hợp tác đi đôi với các chính sách lấy con người làm trung tâm đã giúp đưa hàng triệu người ra khỏi cái nghèo. Những chính sách này vẫn tiếp tục mang lại thành quả khi ngày càng có nhiều nước, trong đó có Việt Nam, đạt đến địa vị thu nhập trung bình. Đây là những xu hướng tích cực nhưng vẫn còn thực tế là đến ¾ người nghèo thế giới đang sống ở các nước thu nhập trung bình.

Do đó, việc đưa riêng một mục tiêu về bất bình đẳng vào đề xuất hiện tại cho chương trình nghị sự sau 2015 là một dấu mốc quan trọng trong các thảo luận đang diễn ra tại Liên hợp quốc. Điều đó thể hiện sự công nhận rằng bất bình đẳng ảnh hưởng đến tất cả các mục tiêu phát triển khác thông qua việc cản trở tăng trưởng, làm chậm tốc độc giảm nghèo, và góp phần gia tăng bạo lực cũng như bất ổn xã hội, chính trị.

Bất bình đẳng dai dẳng và gia tang càng trở nên trầm trọng bởi những thách thức về suy thoái môi trường, thảm hoạ và biến đổi khí hậu vốn không thể khắc phục được trong biên giới quốc gia. Các hiện tượng thời tiết tàn phá thường xảy ra cùng những thảm hoạ tự nhiên khác đang kéo lùi tiến bộ phát triển. Bản thân Việt Nam vô cùng dễ bị tổn thương trước các hiện tượng thời tiết cực đoan và đã phải trải qua những thiệt hại về người và kinh tế do thiên tai gây ra. Các ước tính gần đây cho thấy thiệt hại kinh tế từ thiên tai ở Việt Nam trong giai đoạn 2008-2012 lên đến 1,5% GDP.

Khủng bố, buôn người, bệnh tật như H7N9, Ebola, v.v…là những ví dụ về các mối quan ngại toàn cầu mà không một quốc gia dù giàu mạnh thế nào có thể đơn phương giải quyết.

Tôi tin chắc rằng việc giải quyết những thách thức ấy đòi hỏi nỗ lực phối hợp của mọi người và mọi quốc gia trong khuôn khổ hợp tác đa phương, trong đó bao gồm các nước lớn, nhỏ, giàu, nghèo. Nhưng đâu là một khuôn khổ đa phương hiệu quả cho chương trình nghị sự phát triển sau năm 2015?

Một khuôn khổ đa phương thực sự hiệu quả là khuôn khổ công nhận các mối lo ngại chung của toàn cầu, bao gồm mọi bên liên quan nhằm tạo ra đồng thuận, xây dựng hành động và giải pháp cũng như giám sát việc thực thi bằng tính giải trình lẫn nhau.
Các Mục tiêu Phát triển Thiên niên kỷ do các quốc gia thành viên LHQ thông qua vào năm 2000 là ví dụ mạnh mẽ về một khuôn khổ toàn cầu như vậy và là bằng chứng về nỗ lực toàn cầu nhằm giảm đói nghèo. Nó công nhận các mối lo ngại phát triển chung theo cách tiếp cận dựa vào quyền, tạo ra sự đồng thuận phổ quát về nhu cầu cần hành động, và đặt ra các mục tiêu cụ thể để thực hiện. Nhờ vào các hành động được phối hợp trên toàn cầu như vậy, hơn 700 triệu người đã thoát khỏi cái nghèo cùng cực. Hơn 2,1 tỷ người được tiếp cận với nguồn nước uống; số người chết vì sốt rét giảm 1,1 triệu; và 51 triệu bệnh nhân lao đã được điều trị thành công.

Trong bối cảnh đó, câu chuyện của Việt Nam gây đầy hứng khởi. Rất ít nước có được mức giảm nghèo nhanh như thế. Việt Nam đã vươn lên từ một nước nghèo nhập khẩu gạo thành một trong những nước xuất khẩu gạo nhiều nhất thế giới. Một nước Việt Nam mạnh hơn, kiên cường hơn, có thu nhập trung bình đóng vai trò là người dẫn đầu cuộc đấu tranh chống nghèo đói và đi đầu trong việc hoàn thành các Mục tiêu Phát triển Thiên niên kỷ.  Điều đó không chỉ củng cố vị trí của Việt Nam trong LHQ mà còn ở các cơ chế hợp tác đa phương khác như ASEAN và APEC. Sự tham gia tích cực của Việt Nam vào hợp tác đa phương và kinh nghiệm thực hiện các Mục tiêu Phát triển Thiên niên kỷ của mình cũng giúp đất nước giành được lòng tin từ các đối tác quốc tế trong việc ủng hộ và củng cố các thành quả phát triển con người của Việt Nam.

Phát huy thành công của các Mục tiêu Phát triển Thiên niên kỷ, tại Hội nghị Thượng đỉnh Mục tiêu Phát triển Thiên niên kỷ diễn ra vào tháng 9/2010, các quốc gia thành viên của LHQ đã khởi động những bước đi xây dựng chương trình nghị sự phát triển cho giai đoạn sau 2015, và hiện đang có những nỗ lực đa phương và đa bên chưa từng có nhằm xác định một chương trình phát triển toàn cầu mới thông qua các tham vấn cởi mở và bao phủ. Tầm quan trọng của quá trình này không chỉ nằm ở đặc điểm đa phương thật sự của nó – nơi mà mọi quốc gia thành viên LHQ dù lớn hay nhỏ đều có tiếng nói và quyền lợi bình đẳng, mà còn ở chỗ lôi kéo tiếng nói của các nhân tố phi nhà nước như xã hội dân sự, khu vực tư nhân và giới hàn lâm.

Việt Nam là nước đóng góp tích cực cho nỗ lực toàn cầu này bằng việc chia sẻ kinh nghiệm thực hiện các Mục tiêu Phát triển Thiên niên kỷ và quan điểm độc đáo của mình về phụ nữ và đàn ông, thanh niên và người già, người khuyết tật, các công tư tư nhân, các dân tộc thiểu số và người sống chung với HIV/AIDS – những người đã tham gia vào các tham vấn cấp quốc gia thực hiện vào năm ngoái để đóng góp ý kiến cho chương trình sau 2015.

Chương trình nghị sự sau 2015 hướng đến việc thể hiện những thách thức phát triển mới, xuất phát từ kết qủa của Rio+20 – Hội thảo về Phát triển Bền vững của LHQ – diễn ra tại Rio de Janeiro năm 2012. Mục đích là nhằm thống nhất về khuôn khổ phát triển được chấp nhận rộng rãi, trong đó đặt xoá nghèo, chống phân biệt đối xử và bảo vệ môi trường ở trọng tâm, thông qua phương thức tích hợp.  Quá trình tham vấn sâu rộng đã mang lại đề xuất cho chương trình nghị sự sau 2015, bao gồm 17 Mục tiêu và sẽ được sử dụng để ban hành báo cáo tổng hợp của Tổng thư ký để xem xét tại phiên họp 68 của Đại hội đồng LHQ vào năm 2015. Quá trình thương lượng tỉ mỉ đang nằm phía trước để các quốc gia thành viên LHQ thương lượng nhằm nhất trí về một loạt các mục tiêu phổ quát với những chỉ tiêu đo đếm được.

Những cân nhắc đó mang lại bài học gì cho những nước như Việt Nam?
Trước hết, thành công trong việc thực hiện một số Mục tiêu Phát triển Thiên niên kỷ và tính chất nghiêm túc trong các thảo luận về mốc sau năm 2015 diễn ra ở New York và nhiều nơi khác nhấn mạnh sự thật rằng, để giải quyết thành công bất kỳ thách thức toàn cầu nào, các quốc gia cần phải đầu tư vào các giải pháp chung. Không quốc gia nào được hạ thấp tầm quan trọng của các kênh đa phương trong nhiều lĩnh vực, từ thương mại và định giá hang hoá cho đến cuộc đấu tranh toàn cầu chống đói nghèo và bệnh tật; từ giáo dục và tiêu chuẩn lao động cho tới di cư; và từ quản lý việc suy thoái rừng cho đến giải quyết biến đổi khí hậu và thời tiết cực đoan. Các chính sách quốc gia ngày càng phải chú ý và hài hoà với các quy tắc toàn cầu, tiêu chuẩn và cấu trúc ở những lĩnh vực kể trên. Việt Nam đã có bước tiến lớn theo hướng này khi áp dụng chiến lượng hội nhập quốc tế mà giờ đây cần lan toả vào các chính sách và chương trình ngành ở cấp quốc gia và cấp tỉnh.

Thứ hai, hợp tác đa phương hiệu quả đòi hỏi giữa các nước phải có năng lực phù hợp. Tham gia vào chương trình nghị sự đang được hình thành ở khu vực và toàn cầu không những đòi hỏi lực lượng lao động có kỹ năng, được giáo dục tốt, trong đó có công chức ở các thành phố lớn và các tỉnh, mà còn cần có một khu vực tư nhân nội địa năng nổ với những đóng góp vô cùng thiết yếu cho tăng trưởng và phát triển. Nếu không đầu tư vào con người và cải thiện giáo dục-đào tạo, lợi ích thu được từ toàn cầu hoá và các thị trường toàn cầu hay đầu tư trực tiếp nước ngoài sẽ vẫn bị hạn chế. Việc gặt hái lợi ích từ hội nhập quốc tế và đương đầu với các thách thức của thế giới toàn cầu hoá phải bắt đầu từ bên trong: các thể chế biết phản hồi, người dân được trao quyền, công chức chuyên nghiệp và khu vực tư nhân nội địa năng động tạo nên một quốc gia mạnh và kiên cường, có thể phồn vinh và bảo vệ hiệu quả các lợi ích của mình trên trường khu vực và toàn cầu.

Thứ ba, hợp tác đa phương phải tiếp tục thúc đẩy sự bao trùm mạnh mẽ hơn để người dân có tiếng nói thật sự và mọi bên liên quan của quốc gia cùng chia sẻ trách nhiệm. Việc đưa xã hội dân sự, khu vực tư nhân và giới hàn lâm vào việc giải quyết các vấn đề toàn cầu có thể cải thiện đáng kể chất lượng và quy mô của giải pháp. Khối kiến thức và nguồn lực to lớn nằm ở ngoài mỗi chính phủ đơn lẻ, và [chúng ta] nên khai thác tiềm năng này. Ngoại giao nhân dân, trao đổi kỹ thuật và thậm chí cả thể thao có thể đóng vai trò mạnh mẽ trong việc xây dựng các mối quan hệ đối tác khu vực và toàn cầu bền vững không kém gì các mối quan hệ thương mại và buôn bán.

Trong bối cảnh ấy, ta không thể bỏ qua vấn đề quản trị toàn cầu. Nhiều thể chế và công cụ quản trị quốc tế, ngoại giao đa phương đã được thiết kế cho một thế giới khác xa thế giới ngày nay. Một hệ quả là chúng không thể hiện đầy đủ phương Nam. Các quá trình liên chính phủ có thể được củng cố bằng sự tham gia mạnh mẽ hơn từ phương Nam, nơi có thể mang lại những nguồn lực tài chính, công nghệ và nhân lực cũng như giải pháp có giá trị cho các vấn đề quan trọng của thế giới.

Rõ ràng, một thế giới công bằng và bình đẳng hơn cần đến không gian cho các tiếng nói đa dạng và hệ thống thảo luận công cộng mà đề cao các nguyên tắc về phổ quát và bao trùm, quyền lợi bình đẳng và trách nhiệm chia sẻ. Ngoại giao đa phương và một hệ thống quản trị toàn cầu minh bạch, có trách nhiệm giải trình hơn là trọng tâm của quá trình này.

Việt Nam ngày càng trở thành thành viên năng động hơn trong thảo luận toàn cầu nhờ vào vị thế của mình trong hệ thống LHQ, thành quả đáng chú ý trong việc đạt được các Mục tiêu Phát triển Thiên niên kỷ, thương mại hướng ngoại và các chiến lược hội nhập kinh tế. Việt Nam có thể tiếp tục đóng vai trò năng động trong việc hình thành chương trình nghị sự phát triển sau 2015. Một vị trí quốc tế năng động, “sẵn sàng” và tham gia vào các công cụ đa phương hiệu quả sẽ đem lại lợi ích to lớn cho đất nước.

Thông qua các cơ chế đa phương, chính phủ trung ương và địa phương, các tổ chức dân sự, nghề nghiệp và đoàn thể cũng như người dân Việt Nam có thể có những đóng góp giá trị trong việc giải quyết các quan ngại toàn cầu và giúp củng cố vị thế của Việt Nam trong khu vực và thế giới. Cuối cùng, những thành quả đó sẽ có lợi cho Việt Nam khi các bạn theo đuổi sự phát triển bao trùm hơn, bền vững hơn và vì một tương lai tương sáng hơn cho tất cả người dân.

Cảm ơn sự chú ý của quý vị.

Liên hệ UNDP tại Việt Nam (dành cho báo chí)
Liên hệ về báo chí: Nguyễn Việt Lan 84 4 3822 4383 ext.121
nguyen.viet.lan@undp.org
Liên hệ về báo mạng và ấn phẩm: Phan Hương Giang 84 4 3822 4383 ext.119
phan.huong.giang@undp.org