Việt Nam cần một cách tiếp cận mới để đấu tranh chống tham nhũng

Một bài phân tích và phê bình của bà Pratibha Mehta, Điều phối viên Thường trú của LHQ tại Việt Nam đăng trên Tuần báo Việt - Viet Week ngày 7 tháng 12 năm 2012.

Ngày 9 tháng 12, toàn thế giới kỷ niệm Ngày Quốc tế Chống Tham nhũng và tiếp tục cam kết tiêu diệt tận gốc nạn tham nhũng. Ngày Quốc tế Chống Tham nhũng cũng là một ngày quan trọng nhắc chúng ta nhớ tới cái giá rất đắt mà con người phảitrả cho tham nhũng bởi lẽ tham nhũng ảnh hưởng tới tất cả mọi người mà người chịu ảnh hưởng nặng nề nhất là người nghèo.  

Khi các gia đình phải hối lộ mới được chữa bệnh hay khi các bậc phụ huynh phải hối lộ con em mình mới được đi học thì người nghèo nhất chính là những người ít có điều kiện để hối lộ nhất nên sẽ chịu thiệt thòi nhất. Người dân phải mất tiền mới xin được việc làm trong khu vực công nên người được tuyển dụng lại không phải là người giỏi nhất, xuất sắc nhất. Khi hối lộ trở thành thông lệ và là một phần trong các giao dịch hàng ngày thì lòng tin vào khu vực công bị xói mòn.

Tham nhũng cũng xảy ra trong các giao dịch có quy mô lớn. Nó xảy ra khi lợi ích của các doanh nghiệp mạnh ảnh hưởng đến các chính sách và quyết định công theo chiều hướng có lợi cho các doanh nghiệp đó; khi cấp tín dụng không cần bảo đảm theo quy định và dựa vào quan hệ; khi giấy phép và các dự án phát triển được trao cho nhà thầu định giá cao nhất nhưng năng lực kỹ thuật thấp nhất; và khi những dự án cơ sở hạ tầng được cấp một cách bí mật, không công khai.Hậu quả khó mà lường hết được. Tuy nhiên, nhìn chung, việc này châm ngòi cho tình trạng bất bình đẳng, hạn chế cơ hội, làm giảm chất lượng các dịch vụ cũng như chất lượng cơ sở hạ tầng và ngăn cảnkhả năng tăng trưởng và phát triển tổng thể.

Vậy thì có thể làm gì để hạn chế tham nhũng? Giống như nhiều nước khác, Việt Nam đã có khung pháp lý toàn diện bao gồm Luật Phòng Chống Tham nhũng năm 2005 (mới được Quốc Hội sửa đổi bổ sung); Chiến lược Quốc gia Phòng chống Tham nhũng tới năm 2020 được thông qua năm 2009 và Phó Thủ tướng đã ký; Chủ tịch Nước phê chuẩn Công ước chống Tham nhũng của LHQ; Kết luận số 21 được Phiên toàn thể đại hội Đảng thông qua tháng sáu năm nay; cùng hàng chục văn kiện luật khác tập trung vào phòng chống tham nhũng.

Tuy nhiên, nếu chỉ có luật pháp thôi thì chưa đủ. Đồng thời, trên phạm vi toàn cầu cũng như ở Việt Nam, tham nhũng vẫn là vấn đề lớn còn tồn tại.

Trong vài năm qua, Việt Nam đã đạt được những tiến bộ to lớn trong lĩnh vực nâng cao tính minh bạch và có trách nhiệm hơn. Tuy nhiên, một loạt các nghiên cứu mới đây đã chỉ ra một vấn đề thiếu hụt mang tính hệ thống. Nghiên cứu này đã đưa ra một bức tranh sinh động cho thấy mức độ ảnh hưởng tiêu cực của tham nhũng tới đời sống của những người dân thường ở Việt Nam. Ngày hôm nay, hơn bao giờ hết, chúng ta đã có chứng cứ về điều có thể thực hiện được và điều không thể thực hiện được. Giờ là lúc bắt tay vào sử dụng chứng cứ này để tăng cường thực hiện các nỗ lực chống tham nhũng.

Ví dụ, mới đây Chính phủ đã kiểm điểm, đánh giá việc thực hiện Công ước chống Tham nhũng của LHQ đối với các chương liên quan đến xử lý hình sự và thi hành luật cũng như hợp tác quốc tế với sự hỗ trợ của UNDP, UNODC và EU. Đánh giá cho thấy Việt Nam đã thực hiện rất tốt các tiêu chuẩn và chuẩn mực quốc tế song vẫn phát hiện ra một số thiếu sót quan trọng. Đặc biệt là các vấn đề liên quan đến trách nhiệm hữu hạn của pháp nhân, làm giàu bất hợp pháp, hối lộ trong khu vực tư nhân cũng nhưvấn đề xử phạt và các cơ chế thi hành các luật hình sự về tham nhũng được xác định là các lĩnh vực cần tiếp tục cải cách.

Mức độ tham nhũng cũng được đánh giá qua Chỉ số Quản lý Nhà nước Cấp tỉnh và Thực hiện Quản lý Hành chính Công của Việt Nam (PAPI). Số liệu từ điều tra năm 2011 cho thấy khoảng một phần ba số người được điều tra đồng ý với ý kiến cần phải hối lộ để được điều trị y tế và xin được việc làmtrong khu vực công. Một phần năm số người được điều tra thấy cần phải hối lộ khi xin cấp sổ đỏ, 17 phần trăm thấy cần hối lộ để con em họ được đối xử tốt hơn ở trường và 16 phần trăm thấy cần hối lộ để xin giấy phép xây dựng.

Điều tra PAPI cũng nêu bật sự chênh lệch lớn trong năng lực phòng chống tham nhũng giữa các vùng miền và các tỉnh thành, đồng thời, cho thấy cần tiếp tục tăng cường hệ thống thực hiện phòng chống tham nhũng trên toàn quốc cũng như ở tất cả các vùng miền.

Ngoài ra, báo cáo của Thanh tra Chính phủ về công tác chống tham nhũng thực hiện theo yêu cầu vàvới sự hỗ trợ của Ngân hàng Thế giới, DfID và UNDP đề xuất có thể thực hiện một số hành động khác nữa bao gồm có chính sáchminh bạch hơn, có các cơ chế tốt hơn để quan chức nhà nước kê khai tài sản, cải cách hành chính ở cấp địa phương cũng như cải cách một số thể chế hoạt động trong lĩnh vực chống tham nhũng. Tất cả mọi lĩnh vực đều cần được ưu tiên quan tâm.

Tuy nhiên, đểthực sựđạt được kết quả trong công tác xóa bỏ tham nhũng, một nhiệm vụ không kém phần quan trọng là Việt Nam phải tập trung xây dựng những cách tiếp cận mới và tìm ra giải pháp.

Ví dụ, để hạn chế được tham nhũng cần không ngừng nỗ lực nhằm chặn đứng loại tội phạm này  thông qua thi hành luật. Tuy nhiên, khung pháp lý của Việt Nam chưa xác định được đầy đủ mọi hình thức tham nhũng là những hành vi hình sự. Đồng thời, đối với các hành vi tham nhũng được phân loại là hình sự, không phải lúc nào những hình phạt về hình sự cũng được thi hành. Hơn nữa, các cơ quan điều tra thường thiếu quyền lực và năng lực cần thiết để thực hiện điều tra hiệu quả. Đây là tất cả những lĩnh vực quan trọng mà Việt Nam cần giải quyết.

Luật và quy định về điều tra chống tham nhũng cũng như truy tố tội tham nhũng được thực hiện độc lập hơn với mức trách nhiệm cao hơn nên sẽ có hiệu lực hơn. Đối với các trường hợp tham nhũng nghiêm trọng nhất, cần tăng cường năng lực cho các cơ quan điều tra chống tham nhũng và tố tụng tham nhũng giúp đảm bảo tính khách quan, cũng như công tác theo dõi, giám sát được hiệu quả.

Tại hội nghị quốc tế mới đây do Ủy ban Xóa bỏ Tham nhũng của In-đô-nê-si-a chủ trì phối hợp với UNDP và UNODC, các cơ quan chống tham nhũng trên toàn thế giới đã nhất trí với “Các Nguyên tắc Jakarta áp dụng cho các Cơ quan Chống Tham nhũng” đề xuất những nguyên tắc chính nêu rõ đặc trưng của từng cơ quan chống tham nhũng độc lập và thành công và các nguyên tắc này cũng sẽ rất hữu ích khi Chính phủ Việt Nam thực hiện cải cách thể chế.

Cuối cùng,Hiến pháp sắp được sửa đổi sẽ là dịp để xem xét các biện pháp nhằm tăng cường cácthế chế tham gia thực hiện chống tham nhũng để các thể chế đó hoạt động hiệu quả hơn trước.

Nhân kỷ niệm Ngày Quốc tế Chống Tham nhũng, chúng ta hãy đảm bảo sử dụng các bằng chứng mà chúng ta đã thu thập được trong cuộc chiến chống tham nhũng. Đấu tranh chống tham nhũng là chúng ta đã giúp thúc đẩy tăng trưởng kinh tế,cung cấp các dịch vụ công tốt hơn, thúc đẩy bình đẳng cũng như tạo thêm nhiều cơ hội bình đẳng cho toàn thể nhân dân Việt Nam.

Xin mời đọc thông điệp của Tổng thư ký LHQ nhân ngày Phòng chống tham nhũng